mar. Mai 26th, 2020

Antsëvasera

"Kolontsaiñy voakobaby, fahaleovanteña voaaro"

BEZARA Ernest, « Dedesse », 52 taoño naha mpanakanto.

5 min read

Añisan’andrarezin’ny lamoziky Malagasy, sady mpanöratra, mpiantsa ary mpamôrono. Mangiñy, tsy be poëra loatra kanëfa nañakoako ny lazany, namakivaky vanim-potoañan’ny mpankafy lamoziky maro na Malagasy na vahiny, kay ho anao edy no nifanojianay izy niany.

Antsëvasëra : Afaka mañambara ny mömbamömba anao amin’ny ambangovangony anao ?


Dedesse : Bezara Ernest ara-panjakaña. 68 taoño; zanako voalohany 48 taoño sady ëfa manaña zanaka lelahy be 24 taoño, (hiaraha-mahay fa manaña zanaka hafa koa ‘zaho), mba hivolañana amintsika fa ëfa tsy fôhiky loatra ny làlaña ëfa nodiaviñy.


Antsëvasëra : Ino antony nidiranao añatin’ny lamoziky, ary rango ombiaña?


Dedesse : Añisan’ny zavakanto ny lamoziky, ary ny zavakanto dia hatsaran-tsöra ndraiky hatsaran-toetry. Fepëtra takiñy voalohany ny talënta ary mila hampivoariñy ‘zeñy fanömëzaña baka amin-dRañahary ‘zeñy. Tsy ‘zaho nifidy ilay talënta, fa tsapako foño, ‘zaho tsy maintsy mañatantëraka izy. Rango 1967, namango amponga tamin’ny Requins de Diego, ‘zaho no tëña zandriny tañatin’ny tariky. Mbala nisy miaramila andranomasiñy Frantsay maro teto Antsirañana tamin’izeñy… Tantara hely nisy koa, tankilan’ny zaka jiaby ‘zeñy no nañarahako fiofañana lavalava ho «ajusteur mécanique navale».


Nandresy tamin’ny fifaninanaña hira maro loko frantsay teto Madagasikara ‘zaho tamin’ny taoño 1971. Tamin’ny alalan’ny fifañintsañana isam-paritry no nahafahako nisolontëña Antsirañana, mbala tañaty tariky « Les requins » ‘zaho tamin’izeñy fa ‘zaho foño nanaña tanjoño lavitry toy ‘zay ny tariky. Discomad no traño mpamokatra nisy tamin’izeñy. Somary nisalasala hely ndraiky, fa nandray anjara tamin’ny añarako manökaña foño ‘zaho ary ëfa haiko edy ‘fa handresy satria nahatsiaro tëña nalalaka tsara, sady ‘fa nisy mpankafy maro sandra koa. Hita be fa nihoatra lavitry ny mpifaninaña taminakahy edy ‘zaho. Heriñandra araiky tafara, tapakilam-piaramañidiñy dimy nazonay tamin’ny Ministeran’ny Kolontsaiñy baka tañy Antananarivo, ary ny famarañana dia natao tamin’ny traño fizahaña sarimihetsiky SOA izay nanjary toëram-pivarötaña taty afara.


Tëña mariñy, natà ‘zaho no tëñan’ny zandriny taminay, ‘zaho foño ëfa zatra sëhatra. Ëfa asako ny mihira, nëfa irô mpandray anjara jiaby tao vaovao aby ny ankamaroany, mba tsy hivolañana hoe irô mbala tsy zatra firy, tsy hoe fañambaniaña ndraiky natà ‘zeñy. Olo sasany, tëña ilay fifaninaña no tanjoñondrô, ‘fa ‘zaho ndraiky fampisomàña ny tañaty lohako. Izaho no voafidy ho mpandresy. Tamin’ny May 1971, nampidirako hira tamin’ny Discomad, «Jenny» no hira nataoko tamin’ny fotoaña ‘zeñy izay namiako nihirain’i zandrilahy Francisko taty afara.


Antsëvasëra : Ny hira mety ho fahababoam-pô ho an’ny sasany, fialamboly amin’ny olo hafa ary velontëña amin’ny ankabeazany. Akôry fametrahanao ny tëñanao manoloaña ‘zeñy fömba fijery ‘zeñy ?


Dedesse : Zaka masiñy ny fandraisako ny lamoziky letry ëla. Ny zavakanto dia natao mba hañatsaraña ny rafitrin’ny fiarahamoniñy ary mety mitöndra amin’ny fiovany koa. Hizaraña raha ho an’ny fiarahamoniñy no nampiasako izy rango ‘zay. ‘Zaho nirotsaka lalandava tañatin’izeñy ary voamaika tsara edy, iz’koa baka tamin’izeñy no hañasiavan’olo antëna fôtony ndraiky hahazoaña haravoaña. Ny tiaña ambara, aza mañiaña afaran’ny Völa, Laza, Voninahitry, fa ambilà irô raha telo io no mañiaña anao. Ny fañiañana zaka jiaby no mampiafara amin’ny fandrobataña ny
zavakanto, ampodiko ndraiky, fa ny talënta dia fanamëzaña masiñy baka Aminazy.

Antsëvasera : Aminao, ino no tëña loza mitatao ho an’ny Madagasikara ?
Dedesse : Ny vahoaka izay mañano asa nëfa tsy voafehiny no añisan’ny loza mitatao ho an’ity firenena ‘ty. Ny traikëfa dia tsy maintsy ialohavan’ny fiofañana izay fôtotronazy. Izy koa sëndra tsisy ny fianaraña manökaña mikasiky ‘zeñy, mbala iô koa mazava ho azy ny fiaiñana izay añisany mpañabe mahay, sady tsisy fëtran’ny taöño koa ny fianaraña… Ny olom-pirenena tëña izy dia olom-pirenena mañeky maha mpiana-draharaha izy, mba ahafahany mahay tsara ny asany ndraiky trangan-draha izay misy. Ny maha mpianatra, tsisy idiran’ny rësaka taoño fa toetsaiñy. Mitovy tsisy hafan’izeñy koa ny lamoziky aminakahy. Misy ny talënta, misy ilay fahababoam-pô , fa alalìña izay zaka ataonao ho asa. Tsisy asa ratsy ! Ny olo miala amin’izeñy, na izy manjary mpañano kolikoly na koa ho dahalo mihaja añabo latabatra, satria izy mitady hahazo vokany amin’ny alalan’ny fömba ‘zay tsy mifañaraka amin’ny tôkony mahasoa ny firenena. Ny hakamoaña ara-tsaiñy dia vanja mirehitry mikiky miadaña ho an’ny fiarahamoniñy izay misy izy.


Antsëvasëra : Akôry ny fahitanao ny amarain’ny zavakanto Malagasy ?


Dedesse : Tsy talënta izy araiky no tëña izy, araka ny nambarako. Tamin’ny fotoaña ‘zaho tañy Antananarivo, ‘zaho tsy tëña hoe mahay mivolaña teny Malagasy itambaraña fa mba nañitarako ‘zay hely nanañako ndraiky nampisy fahamatoraña kokoa amin’ny famokaraña izay nataoko no antony nianarako ny literatioran’i Jean Joseph Rabearivelo, sady fotoaña araiky nahafahako nahay i Dox (Razakandrainy Jean Verdi Salomon). Nianatra ny hoe : fömba akôry atao mba hanorataña ny tononkira mahômby sady matipaiky. Hamirapiratra ny ho avin’ny Kanto Malagasy izy koa misafidy ny tsy hañano ny ampahany marivariva foño ny mpanakanto, tsy mañano varotro loatra fa mba mañano fikarohaña ndraiky fandinihaña misimisy. Tamin’ny 1972, ‘zaho niala tantëraka taty Antsirañana
mba hanohy ny asako tañy andrenivohitry, nanöratra Salegy voalohany ‘zaho ‘zay mitöndra lohateny hoe : « efa niova ny tany ». Ny zavakanto dia tôkony hampanonga, ary ny mpanakanto no mpitöndra hafatra.


Antsëvasëra : Volaña araiky ho an’ny fahatanoraña ?


Dedesse : Na tanora na tsy tanora loatra, olañantsika maventy: maro amintsika mañiry raha araiky kanëfa vitsy ny mahita hevitry hahazoaña izy… Ny fiaraha-miasa, ny paikady, ny fihafiaña, ny ëzaka na amin’ny fihetsëham-pô, na ara-bataña na hafa… Mila mariñy mañoloaña antëna tômpiny antëna alohan’ny zaka jiaby, baka iô amin’izay vo möramöra amin’ny hafa ny hañano karaha ‘zeny amintëna.


Luis K


Hamaky amin’ny teny Frantsay

Tahiry(pdf)

      

 

Laisser un commentaire

Votre adresse de messagerie ne sera pas publiée. Les champs obligatoires sont indiqués avec *